سیمای کاخک

شرح حال امزاده به طوري كه اقاي تابنده از كتاب آقاي حاج شيخ محمد حسين آيتي بيرجندي نقل مي كند چنين است: محمد ابن موسي و برادرش زيد در عراق با جمعي از علويين خروج كردند و مامون ، قشوني براي رفع علويين فرستادو محمد شكست خورده اسير شد و او را به مرو آوردند و حبس كردند و زيد النار كه از طرف محمد بن زيدبن علي الن الحسين ( ع) خروج كرده بود ، والي اهواز بود و در اهوز و بصره خانه _ عباسي را سوزاند از اين رو زيدالنار معروف شد و او نيز بعد از ولايت العهدي حضرت رضا (ع) مغلوب لشكر مامون شد و او را به مرو آورددن و مامون او را به حضرت بخشيد چنانكه  محمد را نيز كه قبل از ورود حضرت رضا (ع) به مرو رسيد  محبوس شده بود ، موقع ولايت عهي آن حضرت از حبس بيرون آورد و لباس فاخر پوشانيد و اسب هاي عربي نزد حضرت فرستاد و حضرت هر دو برادر را نصايح لازمه فرمود و در موقع خلوت به هر دو برادر فهماند كه امر ولايت عهدي او موقتي است و او را به زهر جفاشهيد مي كنند و از عاقبت كار ف آنها را خبر داده و فرموئ: مي بينم ابن محمد در عقبه اي  كه نزدي جاده است و تو را اي زيد در دشتي ساده به قتل آورده اند .

آن دو برادر در خدمت  حضرت بودند تا به شهادت رسيد . پس از شهدت حضرت ان دو برادر ، شيعيان را از ظلم مامون خبر داده و به گرفتن انتقام دعوت كردند ، خبر به مامون رسيد ، دستور داد هر دو را گرفتند و حبس كردند و بند گران افكندند ولي انها  پاسي از شب گذشته بگريختند و بر اسب نشستند . تصميم به رفتن به بصره از راه طرق گرفتند شيعيان از حركتشان مطلع شده فورا سلاح تهيه كرده و خود را به ايشنا رسانيدند.مامون نيز از قضيه اگاه شد عدهاي را در تعقيب انان فرستاد ، دوستان اهل بيت نيز از نوغان و سناباد خود را به محمد و زيد النار رسانيدند و جنگ بين آنان با قشون مامون مجددا  شروع شد و جمع بسياري از شيعه كشته شدند از جمله ابوالصلت ، عبدالاسلام بن صالح بن سليمان الهروي رضي الله عنه كه از خواص حضرت رضا ( ع9 افتاد ، شيعيان به طرف ترشيز (كاشمر فعلي ) عقب نشيني كردند و در آنجا جنگي در گرفت و عده اي ديگر از شيعيان شهيد شدند ، (آرامگاه دو امامزاده در كاشمر وجود دارد ) ، سپس به كوه هاي گناباد عقب نشيني كردند . محمد ابن موسي در كوه هاي بين كاخك و دشت بياض بر كوهي بالا رفت و جنگ نمايي كرد ، ولي بر اثر جراحات زياد شيد شد. زيد النار شهادت برادر را كه ديد خشمگين شد و به دشمن حمله كرد و با جنگ و گريز تنها به فضاي دشت بياض رسيد و از آنجا به دشت آفريز(2) (روستايي در بين قاين و بيرجند ) رفت . معتصم كه در ان وقت از طرف مامون والي قاين بود الگري به كمك قواي مامون فرستاد و زيد پس از جنگ بسيار شهيد شد.معتصم به مركز خلافت مامون برگشت و شهادت ان دو را بع مامون اطلعا داد. پس از رفتن  معتصم ، مردم آفريز اجتماع كرده و به تطهيز بدن زيد پرداختند و او را دفن كردند . معتصم نيز بعدا پشيمان شده و چون خلافت به خودش رسيد دستور داد قبه و بارگاهي براي قبر او ساختند پس حسامي مي نويسد كه در اين تاريخ كه سنه 800 هجري است نيز معمور است.

سپس آقاي تابنده اضافه مي كند : يك جزوه خطي در كاخك نزد آقاي سيد ذبيح الله ناظرزاده در شرح حال محمد عابد و زيد النار ديدم كه تقربيبا به همين مضمون است و مختصري اضافه دارد از جمله آن كه چون محمد عابد شهادت رسيد ، برادرش زيد بر حسب وصيت خودش او را در روي تل شرقي كاخك دفن نمود  و خود با عده قليلي از شيعيان به طر دشت بياض رفتند ، همين كه نام معتصم به خط كوفي در مزار زيد در سال 800 موجود بوده و محمد ابن حسن ابن من صور هم از وزاري غزنوي ، ان را تعمير نمود و قبر ابوالصلت نيز در همان محلي ست كه تاريخ صامي ذكر كرده ، مي توان به صحت منقولات او حكم نمود. به اضافه سلاطين صفوي در تعمير مزار كاخك جد كافي داشته و آن را تعمير نمودند.(3)

بناي اول بارگاه امامزاده به امر امير عبدالله توني (فردوس كنوني ) بوده كه مسجد جامع گناباد را نيز او بنا نموده ، بناي امامزاده توسط ( علي ابن عبدالواحد حسيني قايني ) ساخته شده اين محل مورد توجه سلاطين شيعه و امرا بوده و از طرف هر يك از سلاطين سلجوقي و تيموري نيز در تعميرات آن قدمي برداشته شده است و گند و بارگاهي بر ان ساخته شده است و در زمان صفويه نيز بر تعميرات و تزئنات آن افزوده گرديده است.
كاشي كاري فعلي در زمان شاه اسماعيل ثاني واقع شده و داراي تزئينات داخلي و گچبري هاي زيبا مي باشد و در ساقه گنبد هم سوره دهر با خط ثلث(4) و كوفي نگاشته شده است . خط ثلث ان سفيد  و خط كوفي فيروزه اي با خط زيباي عليزضا عباسي زينت بخش ساقه گنيد بوده كه متاسفانه در حال حاضر از اين كتبه زيبا فقط "بسم الله الرحمن الرحيم " باقي مانده است.

اين بنا پس از زلزله به همت مرحوم حاج حسين ملك و توسط يكي از معماران معروف تهران به نام حاج ابوالقاسم تعمير و ترميم گرديد . شيخ عباس قم در ذكر مرحوم كرباسي از مدرسين مدرسه حسنيه كاخ كمي نويسد : كاخك يكي از قراء خراسان است نزديك گناباد ، گويند از جويمند تا انجا چهار فرسخ است مشتمل بر آب جاري و باغات خوش آب و هوا است و مزار امامزاده سلطان محمد برادر امام رضا (ع) در انجا واقع شده است . آثار بقعه و ايوان داردو بسيار با روح است.(5)
آقاي عبدالحسين سعيديان مي گويد : نقاط ديدني و تاريخي اين شهرستان (گناباد) مسجد جامع كه در سال 609 ه  ساخته شده است و همچنين امامزاده سلطان محمد عابد ، كه در حدود سال 960 ه ق ساخته شده است.(6)

***********************************************************************

1- تاريخ و جغرافياي گناباد ، تاليف حاج سلطان حسين تابنده ص 52
2- آفريز : فريز(گياهي است بندبند از هر بند ان ريشه اي سبز مي شود و سريع رشد مي كند و روي زمين مانند چمن پهن مي شود.)
3- سلطان حسين تابنده ، تاريخ و جغرافياي گناباد ، سازمان چاپ دانشگاه ، سال 1348 ، تهران ، صفحه 143
4- خطي است بين كوفي اصل و خط ثلثل كه شبيه به هر دو مي باشد.
5- حاج شيخ عباس قمي ، فوائد الرضويه ، نقل از تاريخ و جغرافياي گناباد ، صفحه 147
6- عبدالحسن سعيديان دايره المعارف ، سرزمين مردم ايران ، انتشارات مجله علم و زندگي ، سال 1360 ، تهران ، صفحه813