به گزارش خبرنگار مهر، ابوالفضل مکرمی فر عصر پنج شنبه در مراسم بهره برداری از کمپینگ گردشگری روستای گناباد اظهار کرد: به طور متوسط 60 درصد کار ثبت جهانی قنات قصبه گناباد به اتمام رسیده است و هم اکنون کار ثبت جهانی قنات قصبه در گناباد 80 درصد پیشرفت داشته است
وی درمورد طرح قنات پیمایی در شهر کاخک گناباد نیز گفت: در این طرح که گردشگران با فضای داخل قنات در زیر زمین آشنا می شوند، برای انجام کار مطالعاتی این طرح در سال 1391 مبلغ 300 میلیون ریال اختصاص یافته و در سال آینده نیز اعتبار مورد نیز جهت ادامه کار تخصیص خواهد یافت.
استان خراسان رضوی
با وسعتی حدود 128420 کیلومترمربع معادل 7.8 درصد مساحت کل کشور ومتشکل
از 20 شهرستان ،65 بخش ،163 دهستان و8861 آبادی جمعیتی معادل 4777 هزار نفر
رادرخود جای داده است.
ازجمعیت فوق 2909 هزار نفر معادل 60.1 درصد درمناطق شهری و1858 هزار نفر معادل 38.9 درصد درمناطق روستایی استان ساکن هستند .
به رغم تقسیم استان،شاخصها حاکی ازآن است که استان خراسان رضوی همچنان از جایگاه مناسبی دراقتصاد کشور برحوردار می باشد.
پیشینه تاریخی خراسان
استان
پهناور خراسان با ساختار گونه گون و کهن زمین شناسی ، اقلیم متنوع و جاذب ،
موقعیت ویژه جغرافیایی ، بی گمان از قدیمی ترین دوران حیات بشری ، بستر
فعالیتهای بشری ، بستر فعالیتهای معیشتی ، بازرگانی و نظامی عمده بوده است ،
به دلیل همین موقعیت خاص ، کهن ترین ، معروفترین و طو لانی ترین راه
ارتباطی بین شرق و غرب یعنی (( جاده تاریخی ابریشم )) از طریق خراسان شرق
را به غرب مرتبط می سازد
تنوع
جغرافیایی سرزمین خراسان با وجود آب و هوای کویری و گرم در بخش جنوبی و
معتدل کوهستانی در شمال استان و به طور پراکنده در مرکز ، با ارتفاعات قابل
توجهی نظیر بینالود ، هزار مسجد ، کپه داغ ، قهستان و…
زمینه ای مناسب برای استقرار بشر از قدیمی ترین ایام و جذب اقوام وطوایف
متعدد در دورانهای مختلف بوده است .، سرزمینی که نواحی مختلف آن عرصه رویش
انواع نباتات مناطق سردسیری و گرمسیری از قبیل گندم ، برنج، بادام ، سیب ،
انگور ، پسته ، خرما ،و… است .
مناطقی از آن استعداد پرورش انواع مختلف حیوانات اهلی و وحشی نظیر پلنگ ، گرگ ، شتر . اسب ، آهو ، گوسفند . بز و … داراست .
قدیمی
ترین آثار حیات انسانی در ایران ، شامل تعدادی ادوات و دست افزارهای سنگی .
با قدمت تخمینی 800 هزار سال قبل ، متعلق به دوران پارینه سنگی قدیم ، از
بستر رودخانه کشف رود مشهد بدست آمده است . در حالی که قدیمی ترین مکانهای
استقرار انسان ، حداکثر با قدمت 100 هزار سال در نواحی دیگر ایران نظیر
آذربایجان ، لرستان و … شناسایی شده اند .
دومین
مکان از نظر قدمت ، پناهگاه سنگی (غار) ((خونیک)) در نزدیکی بیرجند است که
متعلق به دوره پارینه سنگی میانه با قدمتی بین 50تا60 هزار سال می باشد .
از آن پس آثار و شواهد زندگی بیشماری از دوران نوسنگی تا آغاز دوران تاریخی
در جلگه مشهد ، دره اترک علیا (قوچان) ، جلگه درگز ، بجنورد ، تربت حیدریه
، بیرجند و…
شناسایی شده اند این شواهد و آثار به اقوام و ساکنان اولیه و بومیئ خراسان
مربوط می شود که بنا به عقیده برخی محققان به عنوان اقوام (( آسیایی
))شهرت یافته اند و سراسر آسیای غربی از مدیترانه تا ترکستان و دره سند را
فرامی گیرد .
ولی
در حقیقت مهمترین مقطع تاریخ خراسان در سرآغاز دوران تاریخی ایران با ورود
اقوام ((آریایی)) به فلات ایران پیوند می خورد . در این واقعه که در اغاز
هزاره اول ق.م اتفاق افتاد ، آریایی ها تازه وارداز طریق خراسان به سمت نجد
ایران پیش رفتند و بخش اعظم آنها آنچنان که از توصیفات (( اوستا )) برمی
آید ، در خراسان و سیستان مستقر شدند و شاید به همین دلیل است که عمده
حوادث آغاز تاریخ ایرانیان که در دو منبع (( اوستا)) و (( شاهنامه فردوسی
)) ذکر شده است در مشرق ایران و در واقع در خراسان بزرگ رخ می دهد .
بسیاری
از محققان ، زادگاه ((زردشت)) را مشرق ایران و بوژه حدود خراسان می دانند .
برخی از داستانها و افسانه های محلی و از جمله داستان کاشتن سرو کاشمر در
خراسان به یاد بود پذیرش آیین نو زردشت توسط ((ویشتاسپ)) نیز مؤید این نظر
است . دیاکونوف نیز محل پیدایش زبان اوستایی را در آسیای میانه ، مشرق
ایران ، افغانستان و خراسان کنونی می داند .
جغرافیای طبیعی خراسان
موقعیت استان
وسیع خراسان در شمال شرقی کشور بین 55 درجه و 17 دقیقه تا 61 درجه و 15
دقیقه طول شرقی و 30 درجه و 24 دقیقه تا 38 درجه و 17 دقیقه عرض جغرافیایی
نیمکره شمالی قرار گرفته و از شمال و شمال شرق به جمهوری ترکمنستان با مرز
مشترک حدود 751 کیلومتر ، از شرق به جمهوری اسلامی افغانستان با مرز مشترک
حدود 619 کیلومتر ، از غرب به استانهای گلستان ، سمنان و اصفهان و از جنوب
به استانهای سیستنان و بلوچستان ، کرمان و یزد محدود است . طول استان به خط
مستقیم 750 کیلومتر و عرض متوسط آن حدود 420 کیلومتر است . خراسان بیش از
19% از خاک کشور رادر بر گرفته و مساحتی معادل 303513 کیلومتر مربع دارد .
پستی وبلندیها
استان پهناور خراسان به سبب وسعت زیاد ، از نظر شرایط طبیعی بسیار متنوع و هر یک از نواحی مختلف آن دارای ویژگیهای خاصی است .بلندترین نقطه آن قله بینالود ، 3211متر و کم ارتفاع ترین نقطه آن در شمال سرخس ، 300 متر از سطح دریا ارتفاع دارد .
کوههای
خراسان دنباله ارتفاعات البرز به سمت مشرق است که به صورت قوسهای موازی از
شاه کوه آغاز شده و در جهت شمال غربی به سوی جنوب شرقی تا ارتفاعات
هندوکش افغانستان امتداد می یابد .
در
میان این رشته کوههای موازی ، دره ها و دشتهای وسیعی وجود دارد که گاه
پهنای آن به حدود 200 کیلومتر می رسد . امتداد این رشته کوهها در برخی
نواحی با برخورد به دره یا جلگه گسسته می شود . آنچه در این منطقه حائز
اهمیت است ، وجود دشتهای حاصلخیز و آبادی چون : بجنورد ، شیروان ، قوچان ،
چناران و مشهد است که در پهنه دشت سر سبزی بین دو رشته ارتفاعات موازی کپه
داغ و هزار مسجد در شمال و آلاداغ و بینالود در جنوب به وجود آمده اند .
آب و هوا
گستردگی
استان و عواملی مانند وجود رشته کوههای مرتفع و مناطق کویری ، دور از دریا
و وزش بادهای مختلف موجب گوناگونی آب و هوا در مناطق آن گردیده است .
در بیشتر بررسیهای انجام گرفته از جمله مطالعات آمایش خراسان ، این سرزمین به سه منطقه آب و هوایی شمال ، مرکز و جنوب تقسیم می شود .
شمال
خراسان بطور کلی دارای شرایط آب و هوایی معتدل و سرد کوهستانی است .این
منطقه حاصلخیز ترین و متراکمترین بخش استان از نظر جمعیت ، فعالیتهای
اقتصادی وامکانات زیر بنایی است . که شامل شهرستانهای بجنورد ، قوچان ،
شیروان ، مشهد، درگز ، چناران و سرخس می شود .
مساحت
این منطقه حدود پنجاه و هشت هزار کیلومتر مربع است که5/18% وسعت کل استان
را تشکیل می دهد . بیشتر جمعیت و امکانات اقتصادی و زیر بنایی این منطقه در
اطراف مشهد و در محور مشهد –قوچان قرار دارد.
منطقه
مرکزی استان شامل شهرستانها ی سبزوار ، اسفراین ، نیشابور ، تربت حیدریه ،
کاشمر، تربت جام ،تایباد و خواف است . و مساحتی در حدود 85هزار کیلومتر
مربع دارد که 2/27 %استان را در بر می گیرد .
این
منطقه دارای آب و هوای نیمه صحرایی ملایم بوده و فعالیت اصلی اقتصادی آن
کشاورزی است که در دشتهای وسیع دامنه های جنوبی بینالود تا کویر نمک و
مناطق کویری مرز افغانستان انجام می شود .این دشتها از نظر آب وهوایی جزو
مناطق خشک ونیمه خشک محسوب می شوند و میزان بارندگی در آنها بین 200 تا250
میلیمتر در سال است .
جنوب
خراسان دارای آب و هوای خشک و نیمه صحرایی است .وسعت این منطقه از شش
شهرستان بیرجند ، طبس ، فردوس، گناباد، قائنات، و نهبندان تشکیل شده
حدود170هزار کیلومتر مربع است که حدود نیمی از مساحت کل استان را در بر می
گیرد .
بررسی
وضعیت بارندگی استان نشانگر این است که در بیش از 90% استان توزیع مکانی و
زمانی بارشها و پراکندگی آنها یکنواخت و مشابه نیست ، میزان ریزشهای جوی
به صورت باران و برف در 15%مساحت استان (نواحی شمال و شمال غربی )آن نسبتا
زیاد است به طوری که در برخی مناطق مجاور استان گلستان ، میزان بارندگی گاه
به بیش از 700 میلیمتردر سال می رسد . میانگین بارندگی سالانه این
این
ناحیه یبن 300 تا400 میلیمتر تغییر می کند ولی در مناطق جنوبی ، شرقی و
مرکزی که بیش از 85% مساحت خراسان را شامل می شود میزان بارندگی در این
مناطق تقریبا معادل 150 میلیمتر است .
تنوع آب و هوایی استان عبارت است از :
-آب و هوای سرد کوهستانی و نیمه صحرایی سرد در شمال و شمال غرب
-آب و هوای معتدل کوهستانی در مناطقی از شمال و شمال غرب و مرکز
-آب و هوای نیمه صحرایی ملایم در شمال شرق ، مرکز و مناطقی از غرب و نیز مناطق کوهستانی جنوب
-آب و هوای گرم صحرایی فراگیر مناطق مرکزی به طرف جنوب وجنوب غرب
تقسیمات کشوری
سابقه تقسیمات کشور ی در خراسان
در
سال 800ه.ق نام خراسان بر تمام ایالات اسلامی در شرق کویر لوت تا هندوکوش
به استثنای سیستان و بلوچستان و قهستان در جنوب اطلاق می گردیده است .
پس
از جنگ هرات در سال 1249 ه.ش خراسان به دو قسمت تجزیه شد و قسمتی که در
غرب رود خانه هریرود واقع بود جزو ایران و شرق آن ضمیمه افغانستان گردید .
در سال 1324ه.ق (1285ه.ش)ایران به چهار ایالت بزرگ تقسیم شد که عبارت بودند
از آذربایجان ،کرمان و بلوچستان ، فارس و بنادر و خراسان و سیستان .
ار
آن زمان تا سال 1316 ه.ش که اولین قانون تقسیمات کشوری در مجلس شورای ملی
تصویب گردیده بود که بر هر ایالت یک والی و در هر ولایت یک حاکم حکومت می
کرده است .
در
سال 1316 بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب مجلس شورای ملی ، کشور به 10
استان و 49شهرستان تقسیم گردیدکه هر شهرستان شامل چند بخش و هر بخش شامل
چند دهستان می گردید .خراسان نیز به 7شهرستان بجنورد ، بیرجند، سبزوار،
قوچان، گناباد ، مشهد و تربت حیدریه تقسیم شد .
در سال 1329شهرستانهای درگز . نیشابور ، فردوس و کاشمر نیز تشکیل شد .و شهرستانهای استان به 11 شهرستان ارتقاء یافت .
درسال
1335 شهرستان درگز ضمیمه قوچان گردید و دو شهرستان تربت جام و طبس به وجود
آمدند . در سال 1339 مجددا درگز به شهرستان تبدیل شد . و شهرستانهای
شیروان و اسفراین نیز ایجاد شدند . در سال 1354 بخش باخرز تربت جام به
مرکزیت شهر تایباد از بخش به شهرستان تبدیل شد . در سال 1359 نام آن به
تایباد تغییر یافت .
همچنین
در سال 1359 بخش قائنات شهرستان بیرجند به شهرستان قائنات تبدیل شد و تا
سال 1362 خراسان شامل 17 شهرستان و 53 بخش و 211دهستان بوده است .
پس
از تصویب قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری در مجلس شورای اسلامی به
تاریخ 15/4/1362 و آیین نامه اجرایی آن در تاریخ 22/7/1363 مراحل اجرایی آن
شروع و ابتداتامرحله اول آن یعنی کارشناسی و بررسی و پیشنهاد دهستانها
آغاز گردید و در آبان ماه 1364 با حضور کلیه کارشناسان تقسیمات کشوری مراکز
استانهای کشور در مشهد مقدس ، عملیات دهگردشی ، معاینه محلی ، کارشناسی و
جمع بندی و پیشنهاد دهستانهای شهرستان مشهد به عنوان نمونه در کل کشور
انجام پذیرفت و دهستانهای دیگر شهرستانها نیز پس ازآن مورد بررسی و
کارشناسی و پیشنهاد قرار گرفت و به تدریج مورد تصویب هیات محترم دولت واقع
شد به طور که تا پایان سال 1365خراسان دارای 213 دهستان گردید .
با
پایان یافتن مرحله اجرا ی مرحله اول این قانون ، تشکیل شهرستانهای نهبندان
، سرخس و خواف در تاریخ 14/5/1368 و چناران در 14/1/69 همزمان با بخشهای
شوسف ، مرز داران ، سنگان ، و گلبهار به تصویب رسید . ایجاد بخشهای ابخرز
در شهرستان تایباد ، سربیشه در بیرجند ، سرحد در شیروان ، جوین ورودآب و
خوشاب دزر سبزوار ، میان جلگه در نیشابور ، زیر کوه در قائنات ، فاروج در
قوچان و جلگه زاوه در تربت حیدریه نیز به تدریج به تصویب رسید و در پی آن
تابعیت دهستانهای استان در شهرستانهای استان به 21و تعدادبخشها به 67رسید .
ایجاد
شهرستان فریمان نیز در سال 1372 همراه با بخش قلندر آباد مورد تصویب واقع
شد و بخشهای زوزن همراه دهستان کیبرو بستان در شهرستان خواف و نیم بلوک در
قائنات ، بخش نصر آباد همراهدهستان کاریزان در تربت جام ، بخش گرمخان
بادهستان گرمخان در شهرستان بجنورد ، بخش رخ با دهستان رقیچه در تربت
حیدریه ، کاخک در گناباد و بخش رضئیه و دهستان کنه بیست در شهرستان مشهد ،
بتدریج تصویب و ابلاغ شد.
در
تاریخ 21/3/1374 ایجاد شهرستان بردسکن همراه با بخش انابد و دهستان درونه
آن مورد تصویب قرار گرفت . ایجاد شهرستان جاجرم نیز در تاریخ 4/2/76 به
تصویب رسید .
در
حال حاضر استان خراسان شامل 24 شهرستان ، 60 شهر ، 77بخش ، 225دهستان ،
4555روستا (آبادیهای دارای بیش از 20 خانوار جمعیت ) 21113مزرعه و
4200مکان است .
جمعیت استان
جمعیت و اهمیت آن
خراسان
از گدشته های دور یکی از مراکز پر اهمیت و بزرگ جمعیتی ایران زمین محسوب
می شده است و شهرهای بزرگ آن چون : نسا ، ابیورد ، نیشابور ، بیهق ،
اسفراین و…
شهرتی گسترده داشته اند .با نگاهی به تاریخ این سرزمین پهناور پی می بریم
که در گذشته شهرها ی مرو ، سمرقند، بخارا ، هرات ، بلخ وبامیان نیز در
قلمرو آن واقع بوده که متاسفانه در طول تاریخ از آن جدا شده اند . همچنین
حوادث ناگوار ودلخراشی چون حمله مغولان ، تیموریان ، ازبکها و تاتارها ،
جمعیت آن را دستخوش نوسانات زیادی کرده است ، چنانکه گاه به کلی نواحی پر
جمعیت و آباد آن ، جمعیت خود را از دست داده است ، ولی بنا به موقعیت خاص
خود دوباره به مرکز بزرگ جمعیتی تبدیل شده است و همچنان پر آوازه به حیات
خود ادامه داده است .
سیر
تکوینی جمعیت برای تمامی شهرها ی خراسان یکسان نبوده است زیرا مراکز بزرگ
جمعیتی چون نیشابور و سبزوار با تمام فراز و نشیبهایی که در طول تاریخ
داشته اند ، موقعیت جمعیتی خود را همواره حفظ کرده اند در حالی که برخی
شهرهای بزرگ نظیر سرخس و اسفراین که از قدمت تاریخی برخوردارند ، نتوانسته
اند موقعیت گذشته خود را حفظ کنند .
سایر شهرهای کهنسال خراسان نیز دارای موقعیت جمعیتی خوبی بوده اند ، از جمله قوچان –که در طول تاریخ بارها تغییر محل داده – و درگز که در گذشته دارای موقعیت تجار ی مهم و جمعیت فراوانی بوده ودر سال 1290 هجری قمری حدود 18 هزار نفر جمعیت داشته است .
بیرجند
نیز در سال 1287 هجری قمری حدود 15 هزار نفر جمعیت داشته و شهر مشهد در
سال 1031 هجری قمری حدود یکصد هزار نفر را در خود جای داده بوده است که به
سبب موقعیت زیارتی –سیاحتی
خود به سرعت بر جمعیت آن افزوده شده است به طوری که در سرشماری سال 1375
پس از تهران بزرگ ، دومین مقام جمعیتی کشور را به خود اختصاص داده است .
کلیات جمعیت استان و نسبتهای آن در آخرین سرشماری
سرشمار
ی نفوس و مسکن سال 1375 جمعیت استان خراسان 6047169تن اعلام شد که از
ترکیب 3036996مرد و3010173زن و در مجموع 1281864خانواده تشکیل شده است .
بعد خانوار در این استان 7/4 نفر ونسبت جنسی جمعیت آن 6/100 نفر مرد در
برابر زن بوده است .
تعداد
شهرنشینان 3434926 نفر و ساکنان روستاها 2612253نفر بوده اند . 2/37 %این
جمعیت در شهرستان مشهد ، 8/18 % در شهرستانهای شمالی ، 5/32 % در
شهرستانهای مرکزی و تنها 5/11 % در شهرستانهای جنوبی – که بیش از نیمی از وسعت استان را در بر گرفته –سکنی گزیده اند .
همچنین
9/80 % جمعیت استان راجمعیت 6سال به بالا تشکیل داده اند که این نسبت در
نقاط شهر ی3/88 % و در نقاط روستایی 8/70 % بوده است .
رشد جمعیت
نتایج
سرشماری سال 1375 در مقایسه با سرشماری سالهای گذشته ، کاهش شدد میزان رشد
جمعیت را نشان می دهد به طوری که جمعیت استان خراسان از سال 1335 تا 1345
حدود 22در هزار از سال 1345تا 1355 حدود 26 در هزار و از سال 1355 تا 1365
حدود 49 در هزار رشد کرده حال آنکه در سرشماری سال 1370 این رشد به 26 در
هزار تنزل داشته و در سرشماری سال 1375 نسبت به سال 1370 مان رشد به 19 در
هزار کاهش یافته است .
بررسی
دقیق این نوسان ، نشانگر حضور مهاجران افغانی و جنگ تحمیلی و همچنین بالا
بودن میزان ولد در سالهای اول بعد از انقلاب اسلامی (1360 تا1365 ) است .
در سالهای پس از 1370 تعدادی از مهاجران به سرزمین خود بازگشته اند و
همچنین در ار برنامه های تنظیم خانواده ، رشد جمعیت از 49 در هزار در
سرشماری 1365 به 13 در هزار در سرشماری 1375 رسیده است .
نسبت جنسی
سال
1345 نسبت جنسی جمعیت استان 6/ 104 مرد در مقابل 100 زن بوده است . در سال
55 در شهرها در برابر 7/104 مرد 100زن و در روستاها 7/102 زن زندگی می
کرده اند که در مقایسه با کل کشور رقم کمتری را نشان می دهد و نشانگر
مهاجرت مردان جویای کار به دیگر استانها بوده است . از سال 1355 به بعد این
نسبت کاهش می یابد و در سال 1365 به 103 نفر میرسد در حالی که در سطح کشور
این نسبت 105 نفر به 100 نفر بوده که دلیل آن مهاجرتهای مردان به این
استان بوده است .
این
تحول زمان ییشتر جلب توجه می کند که آمار نشانگر تغییر آن از 105 نفر مرد
در مقابل 100 زن در سال 1355 به 6/100 مرد در مقابل 100 زن در شهرها ودر
روستاهاz3/103 مرد در برابر 3/97 زن در سال 75 است .مقایسه ترکیب خانوار و
جمعیت استان در سالهای بین 70 و 75 نشان می دهد که بعد خانوار شهری و
روستایی کاهش یافته که نتیجه پایین آمدن میزان زاد وولد و نشانگر موفقیت در
برنامه های تنظیم خانواده است .
با
توجه به نحوه تقسیم گروههای سنی به دوران آمادگی (تا14سال) ، دوران فعالیت
(15 تا 60 سال ) و دوران استراحت ( بالاتر از60 سال ) درصد سنی جمعیت
خراسان در سرشماری 1365 بدین ترتیب بوده است:
47
% جمعیت استان در گروه سنی تا14 سال ، 5/49 %در گروه سنی تا 60 سال و 3/3 %
بالاتر ا60 سال بوده اند . در حالی که این نسبتها در سطحکشور این گونه
بوده است گروه 14 سال 5/45% گروه تا60سال 5/51%و بالاتر از 60 سال 3%.
جمعیت
شهری و روستایی :جمعیت ساکن درز شهرها از نظر توزیع و پراکندگی ، تراکم ،
شیوه های زندگی، ترکیب و رشد با جمعیت روستایی تفاوت دارد .
جمعیت
شهری در اغلب کشورهای جهان نسبت به جمعیت روستایی در حال رشد و توسعه است .
در استان خراسان نیز وضع بدین منوال بوده است . در اولین سرشماری جمعیت و
مسکن کشور جمعیت شهری خراسان 21% از کل جمعیت بوده ، در حالی که در سال
1370 به حدود 51 %و در سال 1375 به 6/56%رسیده است .
سال سرشماری
کل کشور
استان خراسان
درصد شهر ی
درصد روستایی
درصد شهری
درصد روستایی
1355
31
69
4/21
6/78
1365
54
46
4/48
7/51
1370
4/56
6/43
51
49
تراکم جمعیت
مرقد
منور حضرت ثامن الائمه (ع) و جاذبه های شهر مشهد جمعیتی معادل 2میلیون تن
یعنی یک سوم جمعیت استان را گرد بارگاه ملکوتیش حمع کرده است و جمعیت نسبی
بیش از 170 نفر در هر کیلومتر مربع را در مشهد موجب شده است .
شکوفایی
اقتصاد کشاورزی و وجود فرصتهای شغلی مناسب موجب شده تا شهرستانهای نیشابور
، قوچان ، کاشمر و شیروان ، بیش از 40 هزار نفر در هر کیلومتر مربع ،
شهرستانهای چناران ، تایباد . تربت جام ، بجنورد. اسفراین و سبزوار جمعیت
نسبی بیش از 20 نفر در هر کیلومتر مربع و شهرستانهای فریمان . در گز ، رخ ،
خواف ، و گناباد جمعیتی بیش از 10 نفر در هر کیلومتر مربع را در خود جای
دهند .اما شهرستانهای وسیع و نیمه کویری و صحرایی قاینات ، بیرجند .بردسکن و
فردوس کمتر از 10 نفر در هر کیلومتر مربع و شهرستانهای طبس و نهبندان
جمعیتی حدود یک نفر در هر کیلومتر مربع را پذیرا بوده اند که نشانگر وسعت
زیاد ، اراضی غیر قابل کشت و نبود فعالیتهای اقتصادی مناسب در آنها می باشد
. می توان گفت که هر چه از شهرستان مشهد به جانب غرب و جنوب غرب پیش می
رویم از تراکم کاسته و در نتیجه پراکندگی آبادیها بیشتر می شود
جمعیت شهرستانها
مقایسه
سرشماری سالهای 1365 و 1370 نشان میدهد که سالهای 1370 تا1375 جمعیت
شهرستانهای مرزی چون نهبندان ، خواف . تایباد، تربت جام وشهرستانهای نزدیک
به مرز چون فریمان و قوچان به طور چشمگیری کاهش داشته است . شهرستان بیرجند
و نهبندان در سرشماری سال 1375 نسبت به سال 1365 سالیانه به میزان 7/12-
در هزار ، تایباد 5/9-، قوچان8-، تربت جام 1/3- رشد منفی داشته اند و در
نهبندان نیز در 5ساله 70تا75 ، رشد جمعیت منفی و برابر 7- در هزار بوده است
. کاهش جمعیت این شهرستانها بیشتر ناشی از بازگشت مهاجران افغانی و جنگ
تحمیلی و نیز مهاجرت اهالی آنها به شهرستانهای بزرگی چون مشهد و تهران بوده
است .
شهرستانهای
طبس و سرخس از میزان رشد سالیانه بالایی برخوردار بوده اند که بیانگر
سرمایه گذاری های عمده سالهای اخیر در این دو شهرستان است .
شهرستان
مشهد به رغم بازگشت عده کثیری از مهاجران افغانی و جنگ تحمیلی مقیم این
شهرستان ، افزایش جمعیت داشته و رشد جمعیت آن از 2/35در هزار در سال1370 به
3/37در هزار در سرشماری سال 1375 رسیده است اما مقایسه سالهای
65تا75نشانگر کاهش رشد جمعیت است رشد جمعیت سالیانه شهرستان در دهه
55تا65حدود89در هزار و در دهه65تا75حدود8/23در هزار بوده است .
بین سالهای 70 تا75شهرستانهای نیشابور، بجنورد ، تربت حیدریه و سبزوار رشد جمعیت تقریبا متعادلی داشته اند.
سواد
بر
اساس نتایج سرشماری سال 1375 حدود9/80%از جمعیت 6سال به بالا استان با
سواد بوده اند با سوادان 6ساله و بالاتر جمعیت شهری استان 4/88 %و
روستایی8/70%بوده است . مقایسه میزان با سوادان استان در سال 1375 با
سالهای گذشته نشان می دهد که درصد سواد آموزی از سال 1355 به طور مستمر
نهضت سواد آموزی و همچنین توجه به توسعه امکانات آموزشی و خدمات تحصیلی برا
ی افراد لازم التعلیم استان است .
زمینه های اشتغال
مجموع
4472528نفر جمعیت 10 ساله به بالا ی استان در سال 1375 حدود 1660208نفر از
نظر اقتصادی فعال بوده اند از این تعداد حدود 1545249نفر یعنی 1/93%را
جمعیت شاغل تشکیل می دهند .
میزان
بیکاری در جمعیت استان 9/6%بوده است که این میزان در نقاط روستایی 2/7%و
در نقاط شهری 6/6و نزد مردان 7/5وبرای زنان 3/13 بوده است .درصد جمعیت شاغل
به جمعیت فعال (10سال به بالا) استان ، از حدود 1365 تا 1375 بتریج کاهش
یافته و از 4/36%به5/34%رسیده است .
مقایسه
درصد شاغلان در بخشها یمختلف اقتصادی در سال 1375 با سالهای قبل از آن
نشانگر آن است که ترکیب اشتغال طی این سالها تا حدودی تغییر کرده است : در
حالی که در سال 1365 حدود 6/33 %از کل شاغلان در بخش کشاورز ی و دامپروری
اشتغال داشته اند در سال 1375 شاغلان این بخش به 6/29%کاهش یافته است و سهم
بخشهای معدن ، صنعت ، آب وبرق، گازو خدماتاز مجموع کل شاغلان افزایش داشته
است . سهم شاغلان در بخش ساختمان نیز چون بخش کشاورزی و دامپروری کاهش
پیدا کرده است .
مسکن
سال
1375 تعداد کل واحدهای مسکونی استان (شهری و روستایی) 1111611واحد بوده
است که از این تعدا 8/14%دارای یک اتاق ،2/50%دارای 3تا4اتاق و 5/34%دارای
بیش از 5اتاق بوده اند .
2/73%خانوارهای ساکن استان در سال1375 مالک واحد مسکونی خود بوده و 5/15 %اجاره نشین بوده اند .
مقایسه
این نتاج باسرشماری سال 1365 نشان می دهد که متوشط رشد سالانه واحدهای
مسکونی حدود 2%بوده ، در حالی که رشد سالانه تعداد خانوار طی سالهای
65-1375حدود 6/1%بوده است .
در سال 1365 امکان استفاده خانوارهای ساکن در واحدهای مسکونی استان از آب لوله کشی حدود 1/69%،برق5/75%، تلفن2/7%،و گاز 8%بوده است .
این ارقام در سال 1375 چنین بوده است :آب1/87%،برق91%،تلفن26%، گاز 2/47%که نشانگر توجه به خدمات عمومی است .
http://www.ikkco.org
+ نوشته شده در پنجشنبه بیستم بهمن ۱۳۹۰ ساعت 11:35 توسط علی رضا
|
بخش
کاخک در ارتفاع 1700 متر از سطح دریا به طول جغرافیایی 58 درجه و 39 دقیقه
از نصف النهار گرینویچ و عرض جغرافیایی 34 درجه و 9 دقیقه ، دارای 3 رشته
کوه می باشد که از سه طرف شهر کاخک را احاطه می نماید و به این علت دارای
آب و هوائی معتدل کوهیایه ای است...
در این مقاله با روستاهای بخش کاخک نیز آشنا می شویم.....
بخش
كاخك با وسعت 1245 كيلومتر مربع در عرض جغرافيايي 34 درجه و 09 دقيقه
شمالي و مدار 58 درجه و 39 دقيقه شرقي طول جغرافيايي و در دشتي معتدل و خشك
واقع شده و 1700 متر لز سطح دريا ارتفاع دارد جمعيت كل بخش كاخك حدود
13000 نفر مي باشد......
ساعت آبی، ساعتی است که در ابتدا برای تعیین دقیق زمان استفاده آب قنات
سهامداران اختراع شد ولی بعدها برای تعیین بزرگترین روز سال - بزرگترین
شب- طولانی ترین روز- روز برابری شب و روز و تعیین اوقات شرعی در دوره
اسلامی بکار برده شد این ساعت قدمت دست کم ۲۵۰۰ سال دارد از ابتدای ساخت قنات گناباد
مورد استفاده بودهاست مدیریت این ساعت آبی توسط دستکم دو نفر در شبانه
روز انجام میشده و دقیقهها بر اساس تعداد پر آب شدن فنجان و با تعدای
تشله یا سنگ گرد محاسبه میشدهاست. ساعت آبی تنها فن مهم علمی است که
کاربرد میدانی دقیقی داشته واز چند هزار سال تا 50 سال قبل مورد استفاده
بوده است. در مقایسه با استاریاب(اسطرلاب)که
از نظر علمی بیشتر جنبه خرافی داشته تا کاربرد علمی و عملی، فنجان یا ساعت
آبی ابزار وتکنیک بسیار ساده و در عین حال بسیار مهم و حیاتی در زندگی و
کارکردعملی مردم داشته است و هرگز جنبه خرافاتی پیدا نکرده است.
طریقه کار این ساعت بدین گونه بوده که میر آب با چشم دوختن به فنجان با
هر بار پر شدن و غرق شدن آن و خوردن آن به کف دیک یک فنجان یا هفت دنگ یا( ۷
دقیقه و نیم امروزی) محاسبه می شدهاست.اگر فردی 10 فنجان سهم از قنات
داشته باید هفتاد و پنج دقیقه یعنی 10 فنجان آب می برده و با اعلام جار زدن
و یا شیپور زدن یا یک صدای قرار دادی فرد بعدی آب را به باغ یا زمین خود
منتقل می کرده و به همین ترتیب...معمولا محل استقرار دایمی فنجان و مدیر آن
(میر آب) خانه فنجان بوده است.اما در فصل تابستان گاهی ممکن است فنجان را
به محل اصلی تقسیم آب ببرند كاليستنس مورخ يوناني كه در لشكركشي اسكندر
مقدوني به ايران همراه او بود و رويدادهاي روز و مشاهداتش را منظما يادداشت
مي كرد در يادداشتي كه بعدا با محاسبات تقويمي معلوم شده كه متعلق به
سپتامبر 328 پيش از ميلاد است نوشته است: در اينجا (ايران)، در دهكده ها كه
آب را برحسب نوبت به كشاورزان براي زراعت مي دهند، يك فرد از ميان آنان
(كشاورزان) انتخاب مي شود تا بر زمان نوبت (و تقسیم زمانی سهام)نظارت داشته
باشد. اين فرد در كنار مجراي اصلي آب و محل انشعاب آن ميان كشاورزان، بر
سكويي مي نشيند و ظرفي فلزي را كه سوراخ بسيار ريزي در آن تعبيه شده است در
ظرفي بزرگتر و پر از آب قرار مي دهد كه پس از پر شدن ظرف كوچك (يك بار و
يا چند بار) كه به آهستگي و طبق محاسبه قبلي ابعاد سوراخ آن صورت مي گيرد،
آب را قطع و آن را به جوي كشاورز ديگر باز مي كند و اين كار دائمي است و
اين وسيله (ساعت آبي) عدالت را برقرار كرده و از نزاع كشاورزان بر سر آب
مانع مي شود و ....[وب سایت
امردا:[www.amordad.net/forum/index.php?topic=19063.]
منبع:
http://fa.wikipedia.org
تقسیم آب در شهر کاخک وروستاهای مجاور با استفاده از فنجان ودر یک خانه که به سر فنجان نامیده می شود ویک نفر مولف(moallef) نامیده می شود .انجام می گیرد.
books.google.com/books?id=Vz8EAAAAMBAJ...Vol. 65, No. 11 - 134 pages - Magazine Q : — m C (0 > Oj U *■* (D 0> 3 O o 7 ." mm.^p si!**. ^-":j,% * -* %$ K, ' ^i»^ I '%»1 ) L* ' I just hours after the earthquake razed Kakhk, LIFE Correspondent Bill.
+ نوشته شده در دوشنبه سوم بهمن ۱۳۹۰ ساعت 9:14 توسط علی رضا
|
هنگامی که
مأمون عباسی خاطرش از جانب برادر آسوده شد همچنان علویان آشتی ناپذیر را خاری
میپنداشت خلنده در خاطر.شجاعان قوم در اردوی پراکنده علوی، هر کدام در گوشهای
رایت دعوت برافراخته بودند، محمّد بن موسی در جایی و زید بن موسی در دیگر جای و
همه با قصد برانداختن سلطه مأمون.پیشنهادی که برای ولایتعهدی حضرت علیّ بن
موسی(ع)از سوی عبّاسیان مطرح شد درواقع جستجوی مفرّی بود که میبایست نهایة
مأمونیان را به دوره آرامش برساند و حدیث آن پیشنهاد و کیفیت پذیرش آن از سوی ثامن
الائمه(ع)معروف و مشهور است امّا اینقدر میتوان گفت که مأمون مجلس باشکوهی آراست
تا خبر ولایتعهدی را علنی سازد.مقارن برپایی این جشن محمّد بن موسی در زندان بسر
میبرد.او قبلا بر مصالح خلیفه خروج کرده بود و مأخوذ بود و مأمون ضمن تشریفاتی که
برای جشن مقرّر داشته بود، دستور داد محمّد بن موسی العابد را به خشنودی خاطر علیّ
بن موسی الرضا(ع)از زندان برکشند.پس او را از حبس برآوردند و خلعتی فاخر بر او
پوشاندند و با اسبهای عربی و با غلامان رومی به نزد علیّ بن موسی(ع)فرستاد و او را
عفو نمود.......
*کاخک .
[ ] (اِخ ) نام یکی از دهستانهای بخش حومه ٔ جویمند شهرستان گناباد.
در جنوب باختری شهرستان گناباد واقع است . موقع دهستان کوهستانی و
هوا معتدل میباشد. آب مزروعی دهستان از چشمه سار و قنوات تأمین
میشود. ساکنین عموماً شیعه و زبان مادری آنها فارسی است . این دهستان
در منطقه ٔ گناباد محل ییلاقی بشمار میرود. از13 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میگردد و نفوس آن در حدود 10376 تن است . (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).
*-کاخک . [ ](اِخ ) قصبه ٔ مرکز دهستان کاخک بخش حومه ٔ جویمند شهرستان گناباد، واقع در 36هزارگزی جنوب باختری گناباد و 15هزارگزی باختر شوسه ٔ عمومی بیرجند گناباد: دامنه ، معتدل . سکنه ٔ آن 4860
تن است . آب آن از قنات محصول آنجا غلات ، زعفران ، تریاک ، ابریشم و
شغل اهالی زراعت و کسب آنان قالیچه بافی . راه آن اتومبیل رو است .
و دارای ادارات دولتی پست و تلگراف ، دارائی ، شهرداری ، بهداری ،
درمانگاه ، پاسگاه ژاندارمری ، دفتر ازدواج و طلاق و دبستان . این قصبه
بهترین محل ییلاقی و دارای درخت های کهن سال است . (از فرهنگ
جغرافیایی ایران ج 9)
منبع:
http://www.loghatnaameh.org/
+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و هشتم دی ۱۳۹۰ ساعت 15:48 توسط علی رضا
|
كاخك
را همه مي شناسيم با زلزله ويرانگر سال 47 ، با روحانيت و تقدس امامزاده
سلطان محمد عابد (ع) ، با همت بلندِ مردان با غيرتش ، با همه خاطرات تلخ و
شيرين گذشته اش.
زماني
همه ، كاخك را به شهر چهارچنار با آبشارهاي خروشان و درختاني سربه فلك
كشيده و طبيعتي زيبا و سرسبز مي شناختند. زماني كاخك را حلقه سبزي ميان
بيابان و كوهستان مي دانستند ، آري زماني كاخك تفرج گاه شاهان بود كاخك
نبود كه كاخَ ك بود ، قصري كوچك و سرسبز.
اما
اينك گرد و غبار خشكسالي ، اين شهر تاريخي را در هاله اي از حسرت و يادهاي
سبز گذشته فرو برده و چتري از بي وفايي و فراموشي بر سرتمام افتخاراتش
كشانده ، اينك مائيم و قناتهايي كه به جاي فواره هاي زلال ، جرعه جرعه ،
تشنگان را مهمان سفره گسترده زمين مي نمايند ، مائيم و كاريزهايخشكيده اي كه ديگر نمي توان در كنارشان نشست و به قول سعدي گذر عمر را ديد.
آهِ حَسرت ، ديربازي است كه مهمان خانه خانه هاي اين شهر گشته ، آسمان آبي اين سرزمين چند صباحي استكه ديگر با مردم اين ديار مهربان نيست و زمين بخشنده خدا مدتي است كه بركت را هديه دستان پينه بسته مردان اينخطه نمي كند.
اين
مقاله آينه تمام قدي نيست از همه آنچه بايد باشد يا آرزو مي شود كه ايجاد
شود و آينه محدب و مقعري هم نيست كه در هر فكر ، مصلحت و انتقادي راه افراط
يا تفريط را بپيمايد ، اين مقاله اميدوار است تا بيانگر افكار و خواسته
هاي امروز و آرزوهاي همت طلبانه فردا باشد. اين مقاله آمده است تا بگويد
راه توسعه كاخكِ فردا ، از كوچه پس كوچه هاي كاخك امروز مي گذرد . آمده است
تا با دريايي از اشك بر كاخك امروز ، نهال تنومند كاخك فردا را آبياري
نمايد.
چكيــده مقــاله :
در
ارتباط مستقيم با موضوع تحقيق در هيچ جا منبعي مشاهده نگرديد البته به
طوركلي در منابع مختلف كارهايي صورت گرفته كه بيشتر بحران آب را مدنظر
داشته اند و به مسائل روحي و رواني مردم و كنش متقابل اين دو كمتر توجه شده
است . براي انتخاب نمونه اي مستند كه بيانگر وضعيت موجود و تأثيري قابل
وضوح باشد قنوات كاخك مورد بررسي قرار گرفته ، اين منطقه با آب و هواي
كوهستاني ، پيشينيه تاريخي بلند و شهرت زياد آن به سبب سرسبزي و طراوت در
گذشته يكي از قطبهاي زراعي محسوب مي شده كه علاوه بر نياز خود ، نياز
شهرهاي مجاور را نيز تأمين مي كرده و اكنون با بروز خشكسالي هاي متوالي
زندگي اجتماعي مردم دچار مخاطراتي گشته كه در اين مقاله تلاش شده است تا با
بيان خشكسالي هاي پي در پي منطقه و آبدهي بسيار كم قنوات و خشك شدن
كاريزهاي فصلي بر اقتصاد ، اجتماع ، سياست ، طبيعت ، جمعيت ، مهاجرت ،وقف ، گردشگري ، ميراث فرهنگي و . . .مورد
تجزيه و تحليل قرار گيرد به همين منظور تحقيقاتي در جهت شناخت و توانهاي
بالقوه منطقه صورت گرفته و در پايان پيشنهاداتي در جهت استفاده از آنها
ارائه گرديده است.
قنات
يا كاريز ، يكي از پيچيده ترين و شگفت انگيزترين ابداعات تاريخ بشري است
كه براي رفع يكي از نيازهاي مهم وحياتي جوامع انساني ، يعني آبرساني به
مناطق كم آب بوجود آمده و متأسفانه تاكنون آنگونه كه شايسته مقام آن است
مورد توجه محققان قرار نگرفته . همايش ملي قنات فرصتي است تا با بررسي فني و
كمي رشته هاي موجود و علت خشك شدن برخي از آنها به قضاوتي ژرف درباره اين
پديده فوق العاده كه اكنون تنها نمودي از چشم اندازهاي خشك فلات ايران است
پرداخته شود.
با يك نگاه كوتاه بر احياي كشاورزي در ايران و استفاده منطقي از منابع آب كشور مي توان به اهميت موضوعپي برد. بهتر است كه مسير پر پيچ و خم ادغام اين دو را عاقلانه تر بررسي كنيم و براي اين كار به بررسي آمار دقيقسفره هاي زيرزميني اقدام كنيم كه در آن ارجحيت مبحث آشكارا حرفي براي گفتن داشته باشد.
این آرامگاه در شهر كاخك، در 24
كیلومتری جنوب گناباد واقع است. سلطانمحمد عابد را
برادر حضرت امام رضا (ع) میدانند؛ ولی چنانكه از قراینبرمیآید، وی
محمد بن جعفر الصادق (ع) عموی بزرگوار امام رضا (ع) است كه به «محمد
العابد» شهرت داشته است.
بنا به روایتی، این بنا توسط امیرعبداللّه توتی در
اواخر دوره سلجوقیبر روی یك سكو ساخته شده است، و در
دورههای تیموری و صفوی مورد تعمیر قرارگرفته است.
بر سردرِ ایوان شمالی، كتیبهای با كاشی معرق و به خط علیرضاعباسی جای دارد كه نام شاه اسماعیل صفوی را در بر دارد. تاریخ كتیبه
: «سنهثمانین و تسعمائه (980)» است. این بنا در زلزله شهریور
1347 هـ.ش صدمه دیدو بعدها بازسازی شد. بنای این مقبره عبارت است از : یك تالار مربع به ضلع
8/5 متر با درگاهیدر وسط هر ضلع، دو تالار مستطیل در شرق
و غرب تالار به طول 24 و عرض 27/25متر؛ یك
ایوان در وسط جبهه شمالی و دو ایوانچه در طرفین؛ و یك فضای بدونسقف در جلوی ایوان، و دو ایوانچه مذكور. پلكان در غرب ایوان شمالی
واقعاست. فرم كلی مقبره از خارج مكعب مستطیل به نظر میرسد
كه ارتفاع آن ازازاره پایین در حدود 6 متر است. بالای
این مكعب، با زدن گوشوارهها وطاقنماها به كثیرالاضلاع
تبدیل شده و گنبد بر آن قرار گرفته است. مصالح عمده بنا را آجر و گچ و ساروج تشكیل میدهد و در
تعمیرات اخیر،سیمان نیز به كار رفته است. تالارهای
مستطیل طرفین تالار مربع، فعلاً با گچسفید اندود
شدهاند. در وسط تالار مربع، زیر ضریح سلطان محمد عابد، صندوق
زیبای قبر قرار داردكه از پایین به بالا، با یك ازاره و یك
سطح مشبك و یك كتیبه مزین گردیدهاست. دكتر عباس زمانی، با ذكر دلایلی از جمله شباهت نقشه بنا
با بناهای قبل ازاسلام مانند كاخ بیشابور و تالار مربع
جنوبی مسجد جامع اصفهان و ... معماری بنا را الهامیافته از
معماری بناهای پیش از اسلام و اوایل دورهاسلامی میداند.
+ نوشته شده در جمعه بیست و سوم دی ۱۳۹۰ ساعت 10:7 توسط علی رضا
|