سیمای کاخک

در يكشنبه 7 خرداد91 ، ساعت 13 و 48 دقیقه و یکشنبه 25 تیر ، ساعت 13 و 57 دقیقه به وقت تابستانی ایران (مقارن با لحظة اذان ظهر در مکة معظمه) جهت خلاف سایة شاخص در هر مکان جهت قبله را نشان می‌دهد.

روزيك شنبه، فرصتي براي تعيين دقيق جهت قبله

يك شنبه، هفتم خرداد ماه جاري زمان مناسبي است تا با استفاده از موقعيت خورشيد در آسمان، جهت قبله با دقت نسبتا زيادي تعيين شود.
بنابر اعلام انجمن نجوم آماتوري ايران، دو بار در سال - يكي در روز هفتم خرداد و ديگري در روز 25 تير ماه - خورشيد در ساعتي خاص (ظهر شرعي) به سمت الراس خانه كعبه در مكه معظمه مي رسد كه علاقمندان مي توانند با قرار دادن شاخصي در زمين و با امتداد خلاف جهت سايه، براي شناخت جهت صحيح قبله اقدام كنند.

شاخص قبله

روش كار بسيار ساده است! در روز يكشنبه هفتم خردادماه ساعت 13 و 48 دقيقه به جهت سايه شاخصي كه در زمين قرار داده ايد، دقت كنيد! امتداد خلاف جهت سايه راستاي جهت قبله است، نكته خاص در اين تحقيق آن است كه براي بالا بردن دقت از شاقول آويزان به جاي ميله در زمين به عنوان شاخص سايه استفاده شود و يا ميله درون زمين با شاقول و روش هاي متداول دقيقا در زمين عمود قرار گيرد و تا حد ممكن شاخص نازك انتخاب شود.
اصول اين رويداد نيز ساده است، خورشيد در حركت ظاهري بر كره آسمان به سمت اعتدال تابستاني براي رسيدن به حداكثر زاويه با استواي آسمان يا همان «معدل النهار» كه 5/23 درجه است دو بار به ميل 21 درجه كه برابر با عرض جغرافيايي خانه كعبه يعني دقيقا منطبق بر 21 درجه و 25 دقيقه و 24 ثانيه شمالي است، مي رسد و در ساعت 13 و 48 دقيقه كه مقارن ظهر شرعي در مكه معظمه در اين روز مي باشد، خورشيد عمود به خانه خدا تابيده و سايه ندارد و در حقيقت در سمت الراس ناظر درون مسجدالحرام قرار مي گيرد.
بديهي است، ايستادن به سمت خورشيد در اين زمان خاص، ايستادن به سمت دقيق قبله در هر نقطه از كره زمين كه در موقعيت روز باشد، محسوب مي شود.

يكشنبه 7خرداد91 شاخص قبله است

امیرحسن‌زاده*: علم نجوم کاربردهای گسترده‌ای در دین اسلام دارد. یکی از مسائلی که منجمان دوره اسلامی با آن مواجه بوده‌اند، تعیین جهت قبله است. در هنگام روز می‌توان از موقعیت خورشید برای تعیین جهت قبله استفاده کرد. اغلب مردم فکر می‌کنند خورشید همواره از شرق طلوع می‌کند و در غرب غروب می‌کند. اما این گفته دقیق نیست. در روز اول بهار (اعتدال بهاری) خورشید دقیقاً در شرق طلوع می‌کند، اما هر چه به انتهای فصل بهار نزدیک می‌شود، طلوع خورشید کمی به سمت شمال جابجا می‌شود و در زمان انقلاب تابستانی این اختلاف به حدود 30 درجه (بسته به عرض جغرافیایی) می‌رسد و بالطبع در نقطه‌‌ای بین غرب و شمال غرب نیز غروب می‌کند. وضعیت طلوع و غروب خورشید در اول پاییز (اعتدال پاییزی) مشابه اعتدال بهاری است. اما هر چه به ابتدای زمستان نزدیک می‌شویم موقعیت طلوع خورشید به سمت جنوب شرق تمایل پیدا می‌کند.

در طول یک روز ، ارتفاع خورشید پس از طلوع به تدریج زیاد می‌شود تا زمان ظهر که ارتفاع آن به حداکثر خود می‌رسد و طول سایه شاخص حداقل مقدار خود است. در این هنگام خورشید در جهت جنوب قرار دارد و بالطبع سمت مقابل، شمال است. از زمان ظهر به بعد، به تدریج جهت خورشید به سمت غرب متمایل می‌شود و طول سایه شاخص بلندتر می‌شود.

در منطقه ایران، جهت قبله تقریباً در راستای جنوب غربی قرار دارد. به همین دلیل معمولاً زاویه بین راستای قبله با جهت جنوب ذکر می‌شود که به آن زاویه انحراف می‌گویند. به علت گستردگی کشورمان، این زاویه در شهرهای مختلف، متفاوت است. کمترین آن در شمال غرب و بیشترین آن در جنوب شرق ایران است.

می‌توان برای روزهای مختلف حساب کرد که در چه ساعتی خورشید در جهت قبله قرار می‌گیرد که اصطلاحاً به آن ساعت قبله گفته می‌شود. اما بهترین روش برای تعیین قبله، موقعیت خورشید در دو روز خاص از سال است، وقتی‌که خورشید دقیقاً در بالای سر مکه معظمه قرار می‌گیرد. در زمان اذان ظهر این دو روز، خورشید در جهت قبله قرار می‌گیرد و تمام ساکنین کره زمین می توانند با کمک یک شاخص، جهت قبله را تعیین کنند.

در سال 1390 در شنبه 7 خرداد ، ساعت 13 و 48 دقیقه و شنبه 25 تیر ، ساعت 13 و 57 دقیقه به وقت تابستانی ایران (مقارن با لحظة اذان ظهر در مکة معظمه) جهت خلاف سایة شاخص در هر مکان جهت قبله را نشان می‌دهد.

*کارشناس ارشد مرکز تقویم مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران

لینک این مطلب

لینک دیگر

محاسبه جهت قبله

مشخصات مكاني شهر: گناباد طول جغرافيايي: 69/58    عرض جغرافيايي: 35/34 جهت قبله درجه: 237 توجه: سمت قبله از شمال به سمت مشرق اندازه‌گيري مي شود. بدين ترتيب سمت جنوب 180 درجه و سمت مغرب 270 درجه است. لازم به ذكر است كه در شكل قبله نماي مجاور، جهت قبله در راستاي خط قرمز رنگ و از سمت مركز قبله‌نما به سمت خارج آن مي‌باشد.

مباني محاسبه جهت قبله

از تعريف يك كره مي‌دانيم كه فاصله نقاط واقع بر سطح آن از مركزش برابر است. اما در مورد زمين هرچه از استوا دور شده و به قطبين نزديك مي‌شويم، فاصله نقاط از مركز زمين كمتر مي‌شود. بنابراين زمين يك كره نيست. شعاع استوايي زمين در حدود 6378 و شعاع قطبي آن در حدود 6356 كيلومتر است. همان‌طور كه ملاحظه مي‌شود، تغييرات شعاع نسبت به ميانگين آن بسيار كوچك و مي‌توان گفت كه زمين به يك كره بسيار شبيه است. از آنجايي‌كه تفاوت شكل زمين با يك كره واقعي، در جهت قبله اكثر نقاط زمين تأثير ناچيزي دارد، در اين نوشتار فرض مي‌شود كه زمين يك كره كامل است.

تصور كنيد كه بر روي يك صفحه بزرگ و در نقطه قرار داريد. اگر در يك جهت دل‌خواه به حركت درآييد و در طول مسير به چپ يا راست منحرف نشويد، درواقع درحال طي بخشي از يك خط راست هستيد. در اين‌صورت اگر به نقطه برسيد، مي‌توانيم بگوييم كه يك پاره‌خط راست است. براي رفتن از به مي‌توانستيد مسيرهاي ديگري را هم برگزينيد ولي هم راه شما طولاني‌تر مي‌شد و هم در طول مسير مجبور مي‌شديد براي يك‌ بار هم كه شده به چپ يا راست منحرف شويد.

حال اگر به‌جاي يك صفحه بر روي سطح يك كره قرار داشته‌ باشيم و بخواهيم از نقطه به نقطه برويم و كوتاه‌ترين مسير ممكن را طي كنيم، از بين بي‌شمار مسير ممكن كدام را بايد برگزينيم؟ جواب اين است كه در مورد كره، پاره‌خط راست جاي خود را به كماني از يك دايره عظيمه مي‌دهد.

اگر كره‌اي با يك صفحه قطع داده‌شود، محل تلاقي، يك دايره خواهد بود كه شعاع آن به فاصله صفحه از مرکز كره بستگي دارد. هرچه اين فاصله بيشتر باشد، شعاع دايره حاصل كمتر خواهد بود. اگر صفحه از مركز كره بگذرد دايره حاصل، دايره عظيمه است كه بيشترين شعاع ممكن (همان شعاع كره) را داشته، كره را به دو قسمت برابر (دو نيم‌كره) تقسيم مي‌كند.

در جاي خود ثابت مي‌شود که اگر نقاط و بر دو سر يك قطر كره واقع نشده باشند (خط واصل بين آن‌ها از مركز كره نگذرد)، يك و فقط يك دايره عظيمه بر روي كره مي‌توان ترسيم كرد كه از اين نقاط عبور كند. دايره مذكور توسط اين نقاط به دو كمان نابرابر تبديل مي‌شود كه طول كمان كوتاه‌تر همان كمينه فاصله ممكن بين نقاط و بر روي سطح كره مي‌باشد. درصورتي كه نقاط مذكور بر دو سر يك قطر كره واقع شده باشند (خط واصل بين آن‌ها از مركز كره بگذرد)، مي‌توان بي‌نهايت دايره عظيمه گذرنده از اين نقاط را بر روي كره در نظر گرفت. بنابراين در اين حالت كمينه فاصله ممكن، بي‌شمار جواب خواهد داشت.

اگر بر روي يك كمان از دايره عظيمه از نقطه به نقطه ره‌سپار شويم باز هم ‌مانند طي كردن پاره‌خط راست بر روي صفحه، در هيچ نقطه‌اي از مسير به چپ يا راست منحرف نخواهيم شد.

حال اگر نقطه همان نقطه‌اي از سطح كره زمين باشد كه مي‌خواهيم جهت قبله را در آن معين كنيم و نقطه هم محل خانه كعبه باشد، جهت مسير داراي كمينه فاصله بين اين دو نقطه همان جهت قبله است. البته با توجه به آنچه كه پيش‌تر گفته شد، فرض مي‌كنيم كه نقطه نقطه مقابل خانه كعبه در ديگرسوي كره زمين نيست، زيرا در اين‌صورت، جهت قبله به هر سو که در نظر گرفته شود، صحيح خواهد بود.

با توجه به آنچه که گفته شد، براي محاسبه سمت قبله در يك نقطه مفروض، بايد طول و عرض جغرافيايي آن نقطه و نيز مختصات جغرافيايي كعبه را بدانيم و سمت قبله را نسبت به شمال حقيقي در نقطه مورد نظر تعيين كنيم (بدين ترتيب، سمت شمال صفر، شرق 90، جنوب 180، غرب 270 و مجدداً شمال 360 يا همان صفر درجه خواهد بود).

فرض مي‌كنيم كه طول و عرض جغرافيايي نقطه مورد نظر (نقطه ) به‌ترتيب برابر و و طول و عرض جغرافيايي خانه كعبه (نقطه ) به‌ترتيب برابر و باشد. حال اگر قطب شمال جغرافيايي را N ناميده و مثلث كروي را كه هر سه ضلع آن كمان‌هايي از دواير عظيمه گذرنده از اين سه نقطه هستند، تشكيل دهيم، با محاسبه زاويه (زاويه بين كمان‌هاي و ) مي‌توانيم سمت قبله را مشخص كنيم(شكل1). در صورتي كه نقطه تا 180 درجه غرب كعبه واقع شده باشد خود زاويه و اگر تا 180 درجه شرق آن واقع شده باشد -360، سمت قبله خواهد بود.

شكل 1.

براي محاسبه زاويه از روابط مثلثات كروي استفاده کرده، موارد زير را در نظر مي‌گيريم:

- 90 كمان

- 90 كمان

تفاوت طول جغرافيايي نقاط و زاويه

رابطه مورد استفاده هم از این قرار است:

كه تنها مجهول آن زاویه است. با جای‌گذاری خواهیم داشت:

اگر به‌عنوان مثال سمت قبله براي تهران مورد نظر باشد، معلومات ما بدين شرح است:

˚30/54- 90 ˚70/35

˚58/68- 90 ˚42/21

˚59/11˚83/39 و 42/51

كه اگر اين مقادير را در رابطه بالا قرار دهيم خواهيم داشت:

˚55/141 7939/0-

و همان‌طور كه قبلاً هم گفته شد، چون تهران در شرق خانه كعبه واقع شده است، داريم:

˚45/218- 360 سمت قبله در شهر تهران

كه اگر آن را با سمت جنوب (˚180) مقايسه كنيم درمي‌يابيم كه جهت قبله در تهران از جنوب به اندازه ˚45/38 به‌سمت غرب متمايل شده‌است.